Het afbouwen van gesloten jeugdzorg is een landelijke opgave waarin gemeenten een sleutelrol hebben. Rijk, gemeenten en aanbieders hebben afgesproken de gesloten jeugdhulp af en om te bouwen: kleinschalig, zo open mogelijk en in 2030 zo dicht mogelijk bij nul gesloten plaatsingen. Voor gemeenten komt dat neer op een aantal concrete stappen: de eigen situatie in beeld brengen, passende alternatieven opbouwen voordat gesloten capaciteit verdwijnt, regionaal afspraken maken over afbouw en bekostiging, lokale teams en professionals toerusten en de voortgang nauwgezet volgen. De veiligheid van kwetsbare jongeren staat daarbij voorop.

Een verantwoorde afbouw begint met het versterken van alternatieven en het voorliggende veld, voordat je daadwerkelijk gesloten capaciteit afbouwt. Zo voorkom je dat jeugdigen tijdens de overgangsperiode tussen wal en schip vallen, of terechtkomen op wachtlijsten, in crisisopnames of in het justitiële kader.

Wat houdt afbouwen van gesloten jeugdzorg precies in?

Afbouwen van gesloten jeugdzorg betekent dat steeds minder jongeren met een machtiging van de kinderrechter in een gesloten accommodatie worden geplaatst (artikel 6.1.2 Jeugdwet), en dat de plekken die nog nodig zijn kleinschalig en zo open mogelijk worden ingericht. Daartegenover staat de opbouw van alternatieven: intensieve ambulante hulp in het gezin, maar ook kleinschalige open woonvoorzieningen en gezinshuizen. Sinds 1 januari 2024 stelt de Wet rechtspositie gesloten jeugdhulp bovendien strengere eisen aan vrijheidsbeperkende maatregelen, met als uitgangspunt ‘nee, tenzij’.

Onderscheid dit van de bredere beweging om minder jongeren uit huis te plaatsen. Open residentiële voorzieningen, zoals gezinshuizen en kleinschalige leefgroepen, zijn bij de afbouw van gesloten jeugdhulp juist onderdeel van de oplossing. De transformatie richt zich op drie hoofdonderdelen. Ten eerste het terugbrengen en ombouwen van gesloten capaciteit. Ten tweede het opbouwen van alternatieven die ook bij ernstige problematiek en onveiligheid werken. Ten derde het anders inrichten van de hulpverlening, waarbij professionals meer samenwerken met het natuurlijke netwerk van de jongere.

Deze verandering betekent ook een cultuuromslag. In plaats van jongeren uit hun omgeving te halen, werk je zoveel mogelijk aan het versterken van hun thuissituatie en netwerk. Het vraagt om andere vaardigheden van professionals en een andere manier van samenwerken tussen gemeente, aanbieders, onderwijs en jeugdbescherming.

Waarom wordt gesloten jeugdzorg afgebouwd?

Gesloten jeugdzorg wordt afgebouwd omdat onderzoek, inspectiebevindingen en de ervaringen van jongeren zelf laten zien dat een gesloten plaatsing schade kan toebrengen en dat de behandelresultaten tegenvallen. Die inzichten liggen ten grondslag aan de landelijke afspraken over gesloten jeugdhulp, die deel uitmaken van de Hervormingsagenda Jeugd 2023–2028. De afbouw is dus geen keuze die gemeenten ieder afzonderlijk maken, maar gemeenten zijn wel verantwoordelijk voor de alternatieven die ervoor in de plaats komen.

Een belangrijk argument is dat een gesloten plaatsing vaak meer schade aanricht dan zij oplost. Jongeren verliezen contact met hun sociale netwerk, school en vertrouwde omgeving. Dit maakt terugkeer naar huis moeilijker en vergroot het risico op problemen later in hun leven. Hulp thuis of dichtbij houdt het netwerk zoveel mogelijk intact en werkt aan duurzame verandering.

Kosten zijn niet de drijfveer, maar spelen wel mee. Een gesloten plaatsing behoort tot de duurste vormen van jeugdhulp. Alternatieven zijn echter niet per definitie goedkoper: kleinschalige, intensieve voorzieningen kennen eveneens een hoge personeelsinzet. Reken daarom niet op snelle financiële ruimte; in de overgangsfase lopen de kosten eerder op dan af.

Welke concrete stappen zijn nodig voor de afbouw van gesloten jeugdzorg?

De afbouw van gesloten jeugdzorg vraagt om vijf samenhangende stappen: de huidige situatie analyseren, passende alternatieven opbouwen voordat gesloten capaciteit verdwijnt, regionaal afspraken maken over afbouw, inkoop en bekostiging, lokale teams en professionals toerusten, en een solide monitoringsysteem opzetten om de voortgang te volgen.

Begin met het in kaart brengen van je huidige situatie. Hoeveel jongeren uit je gemeente of regio worden gesloten geplaatst, en via welke route? Wat zijn hun kenmerken en zorgbehoeften, en wat ging er aan de plaatsing vooraf? Welke alternatieven zijn er al beschikbaar, en waar zitten de gaten? Deze analyse vormt de basis voor je transformatieplan.

Stap twee is het opbouwen van alternatieven voordat je afbouwt. Denk aan intensieve ambulante gezinsbehandeling, kleinschalige open woonvoorzieningen, gezinshuizen, dagbehandeling, crisishulp en ondersteunende voorzieningen zoals respijtzorg. Zorg dat deze voorzieningen operationeel zijn en hun waarde in de praktijk hebben laten zien, voordat je gesloten plaatsen wegneemt.

Stap drie is het maken van regionale afspraken. Gesloten jeugdhulp wordt bovenregionaal of landelijk gecontracteerd, en met de Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg is regionale samenwerking voor specialistische jeugdhulp een wettelijke verplichting. Maak in dat verband afspraken met aanbieders over afbouwscenario’s, over het bekostigen van beschikbaarheid in plaats van bezette bedden en over de verdeling van risico’s tussen gemeenten.

Parallel hieraan rust je lokale teams en professionals toe op nieuwe werkwijzen. Werken met zware problematiek in de thuissituatie vraagt andere vaardigheden dan residentieel werk. Investeer in scholing rond gezinsgericht werken, netwerkversterking, veiligheid en crisisbegeleiding. Ook het management moet leren sturen op resultaten buiten de muren van een instelling. De vijfde stap, monitoring, komt verderop in dit artikel aan bod.

Hoe bouw je voldoende ambulante jeugdhulp op voordat je afbouwt?

Het opbouwen van alternatieven begint met het vaststellen van de benodigde voorzieningen op basis van je doelgroepanalyse, gevolgd door het contracteren van gespecialiseerde aanbieders en het toerusten van professionals. Neem voor deze opbouwfase ruim de tijd: nieuwe voorzieningen moeten personeel werven, werkwijzen ontwikkelen en vertrouwen opbouwen bij verwijzers en kinderrechters.

Start met het bepalen welke voorzieningen je nodig hebt: intensieve gezinsbehandeling voor complexe gezinssituaties, kleinschalige open woonplekken en gezinshuizen voor jongeren die tijdelijk niet thuis kunnen wonen, dagbehandeling voor jongeren die structuur nodig hebben maar thuis kunnen slapen, en crisishulp voor acute situaties. Schat de benodigde capaciteit in op basis van je huidige gesloten populatie. Omdat het om kleine aantallen gaat, maakt één casus meer of minder al verschil; ook daarom is planning op regionaal niveau nodig.

Contracteer vervolgens ervaren aanbieders of bouw expertise op bij bestaande organisaties, waaronder de huidige aanbieders van gesloten jeugdhulp die hun zorg ombouwen. Zorg dat aanbieders kunnen aantonen dat ze resultaat boeken met vergelijkbare doelgroepen. Stel heldere kwaliteitseisen en resultaatindicatoren op, en neem materiële controle en afspraken over de rechtmatigheid van declaraties op in de contracten. Intensieve, moeilijk te controleren trajecten zijn kwetsbaar voor onrechtmatige declaraties en zorgfraude.

Zet ook in op het versterken van het voorliggende veld. Stevige lokale teams, scholen en huisartsen moeten problemen eerder signaleren en lichtere hulp kunnen bieden. Lokale teams moeten daarnaast betrokken kunnen blijven bij zware problematiek en onveiligheid, met snel inzetbare specialistische expertise. Dit voorkomt dat situaties escaleren tot het punt waarop gesloten zorg nodig lijkt. Houd er wel rekening mee dat preventie en vroegsignalering binnen één begrotingsjaar geen besparing opleveren; ze komen eerst bovenop de bestaande zorg.

Welke uitdagingen komen gemeenten tegen bij het afbouwen?

Gemeenten stuiten bij het afbouwen van gesloten jeugdzorg op vier hoofduitdagingen: zorgen over veiligheid bij professionals, verwijzers en kinderrechters, twijfels bij ouders en jongeren, de financiële complexiteit van de overgang en een tekort aan ervaren aanbieders en personeel voor de alternatieven.

Weerstand bij professionals is begrijpelijk en verdient serieuze aandacht. Veel hulpverleners zijn opgeleid en ervaren in residentieel werk. Ze vrezen dat hulp thuis onvoldoende veiligheid biedt voor kwetsbare jongeren. Datzelfde geldt voor verwijzers en kinderrechters: zolang zij niet kunnen rekenen op een alternatief dat de veiligheid borgt, wordt alsnog om een machtiging gevraagd. Hier helpen goede communicatie over onderzoeksresultaten, zichtbare voorbeelden uit de eigen regio en scholing in nieuwe werkvormen.

Ouders en jongeren hebben soms ook twijfels. Een gesloten voorziening kan veilig en gestructureerd voelen, terwijl hulp thuis onzeker lijkt. Betrek hen bij de plannen, laat voorbeelden zien die werken en zorg voor een geleidelijke overgang waarbij niemand in de kou komt te staan. Ervaringsdeskundigen die zelf in de gesloten jeugdhulp hebben gezeten, kunnen hier een waardevolle rol spelen.

Financieel is de overgang complex omdat je eerst moet investeren in alternatieven voordat gesloten capaciteit kan afbouwen. Dit vraagt om tijdelijke dubbele kosten en goede afspraken met zorgaanbieders over afbouwscenario’s. Afbouw maakt de resterende gesloten plekken bovendien duurder, omdat vaste kosten voor gebouwen en personeel doorlopen terwijl de bezetting daalt. Ook moet je rekening houden met transitiekosten, zoals omscholing, begeleiding bij organisatieveranderingen en frictiekosten bij aanbieders.

Hoe meet je of de afbouw van gesloten jeugdzorg succesvol is?

Een succesvolle afbouw van gesloten jeugdzorg meet je aan drie hoofdindicatoren: hoe het jongeren vergaat die voorheen gesloten zouden zijn geplaatst, of er voldoende passend aanbod is zonder dat problemen zich elders ophopen, en hoe jongeren en ouders de hulp ervaren.

Monitor allereerst de uitkomsten voor jongeren. Is hun situatie veilig? Gaan ze naar school? Hebben ze een stabiele woonplek? Volg daarnaast het aantal machtigingen en gesloten plaatsingen, de plaatsingsduur en het aantal herplaatsingen. Gebruik daarbij zowel harde cijfers, zoals schooluitval, als zachte indicatoren, zoals welzijn en gezinsfunctioneren. Houd er rekening mee dat de aantallen klein zijn: één casus meer of minder is nog geen trend.

Kijk ook naar verschuivingen. Neemt het aantal gesloten plaatsingen af, maar stijgen de wachtlijsten, crisisopnames of plaatsingen in de jeugd-ggz of het justitiële kader, dan is het probleem niet opgelost maar verplaatst. Houd daarnaast de kosten over het hele traject bij, niet alleen de dagprijs. Een goede transformatie van de gesloten jeugdzorg levert vooral betere hulp op; financiële winst is op langere termijn mogelijk, maar geen gegeven.

Ten slotte is het belangrijk om te meten of de nieuwe aanpak duurzaam is. Gaat het na afloop van de hulp nog steeds beter met jongeren? Hoe kijken jongeren en ouders terug op de hulp die ze ontvingen? Deze langetermijneffecten bepalen uiteindelijk of je transformatie succesvol is.

Wij ondersteunen gemeenten bij deze complexe transformatie met beleids- en strategieadvies voor gesloten jeugdzorg. Van het maken van een gedegen analyse tot het begeleiden van de implementatie van passende alternatieven.

Gerelateerde artikelen

• Hoe organiseren we de transformatie van beschermd wonen?
• Wie ondersteunt gemeenten bij de transformatie van de jeugdzorg?
• Hoe verminderen we de instroom in specialistische jeugdhulp?
• Wat zijn de belangrijkste trends in jeugdhulp?
• Welke rol speelt inkoop in betaalbare jeugdhulp voor gemeenten?
• Welke oplossingen zijn er voor stijgende jeugdzorgkosten?
• Hoe werkt samenwerking tussen gemeenten en gesloten jeugdzorg?
• Wat zijn de voor- en nadelen van lokale teams versus centrale dienstverlening?
• Hoe pak je ontschotting in het sociaal domein aan als gemeente?
• Hoe ga je om met verschillende belangen in samenwerking in het sociaal domein?