Auteur: Linda Donker Kaat (Senior Adviseur)

Gemeenten opgelet: schaarse rechten leer geeft nieuwe spelregels voor subsidie.

Lang was het vanzelfsprekend dat begrotingssubsidies zonder open procedure konden worden toegekend. Een recente uitspraak van de Raad van State maakt duidelijk dat dit niet langer kan: ook bij subsidies geldt het beginsel van gelijke kansen. Dat heeft gevolgen voor gemeentelijk subsidiebeleid en vraagt om scherpe keuzes in inrichting en uitvoering.

Financiering in het sociaal domein

Gemeenten werken bij de invulling van hun wettelijke taken met veel partijen samen. Zij hebben verschillende manieren om deze partijen te financieren. De financiering van voorzieningen voor jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning gaat doorgaans via inkoop. Want met inkoop kom je tot contracten met een leveringsplicht, zodat voorzieningen voor de inwoner beschikbaar zijn. Wel zijn gemeenten gebonden aan de aanbestedingswetgeving. Een eerlijke kans voor relevante partijen om een opdracht te verkrijgen. Goede inkoop vraagt een investering van zowel gemeenten als aanbieders. Er wordt heel wat uitgevraagd en afgesproken. Vaak intensieve trajecten, maar wel noodzakelijk voor het beoogde zorglandschap.

Subsidie

Daarnaast kent het bestuursrecht ook het instrument subsidie. Een andere manier van financiering van het zorgaanbod. Past vaak prima bij de activiteiten in het voorliggend veld, zoals bijvoorbeeld jongerenwerk of maatschappelijk werk. Of andere initiatieven die bijdragen aan het gemeentelijk beleid binnen het sociaal domein. Krijg je als partner een subsidie dan heb je zelf ook meer ruimte om invulling te geven aan het resultaat. Er staan voorwaarden in een subsidiebeschikking, maar de gemeente kan niet afdwingen dat een bepaald product wordt geleverd. Wel kan de gemeente de subsidie aanpassen/intrekken, bijvoorbeeld als niet aan de voorwaarden is voldaan.

Beperking van de mededingingsruimte

Omringd door het bestuursrecht hebben gemeenten wel het één en ander te regelen. Zo dient er sprake te zijn van een wettelijke grondslag voor de subsidieverlening.[1] Deze staat in een (algemene subsidie) verordening en/of in een subsidieregeling op basis van de subsidieverordening. In dit wettelijk voorschrift moet de beperking van de mededingingsruimte zijn geregeld.[2] Dit gebeurt doorgaans door activiteiten, doelgroep, criteria, een eventueel subsidieplafond en de processen helder te beschrijven. Oftewel, een helder en transparant toetsingskader: de objectieve, toetsbare en redelijke criteria voor toekenning en hoe de gemeente hiermee omgaat. Als meerdere partijen in aanmerking kunnen komen, vooral bij schaarse middelen, kan een open procedure of tender worden gehanteerd. Voor schaarse subsidies geldt immers de rechtsnorm dat aan potentiële gegadigden mededingingsruimte moet worden geboden.

Met de recente uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 23 juli 2025 (ECLI:NL: RVS: 2025:3399) is deze rechtsnorm nu ook van toepassing bij de verstrekking van begrotingssubsidies. De Raad van State overweegt: ’In beginsel moet een subsidieverstrekker dus mededingingsruimte bieden bij de verdeling van schaarse subsidiemiddelen. Dit is ook zo als de schaarse subsidiemiddelen in de vorm van een begrotingssubsidie worden verstrekt. Dat voor een begrotingssubsidie geen wettelijk voorschrift nodig is waarin is geregeld voor welke activiteiten subsidie kan worden verstrekt en dat een vertegenwoordigend lichaam, zoals de gemeenteraad, de begroting vaststelt, betekent niet dat het bestuursorgaan bij de verstrekking van begrotingssubsidies geen gelijke kansen hoeft te bieden.’ Het is dus niet meer alleen voldoende de betreffende partij op te nemen in de begroting.

Wat nu?

Er is werk aan de winkel voor gemeenten. Het is niet zo dat de begrotingssubsidie om mededinging te beperken niet meer kan, want de verstrekker van een begrotingssubsidie kan de ruimte wel begrenzen om mee te dingen, aldus de Afdeling bestuursrechtspraak. Zij sluit hierbij aan bij de zogeheten Didam I- en Didam II-arresten van de Hoge Raad. Als bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt voor de subsidie, kan een subsidieverstrekker een begrotingssubsidie aan deze serieuze gegadigde verstrekken. Ten behoeve van het bieden van mededingingsruimte moet de subsidieverstrekker zijn voornemen daartoe dan wel minimaal acht weken van te voren bekendmaken, zodat een ieder daarvan kennis kan nemen.[3] De subsidieverstrekker moet deugdelijk motiveren waarom er slechts één serieuze gegadigde is voor de subsidie op grond van deze criteria. Belanghebbenden kunnen dit betwisten. Gebeurt dit, dan dient de subsidieverstrekker in zijn subsidiebesluit deugdelijk te motiveren waarom er niettemin maar één serieuze gegadigde is op grond van de gestelde criteria, waarom de ander geen serieuze gegadigde is en/of waarom de criteria wel aan de eisen voldoen.

Hulp nodig?

Heb je vragen over de impact van deze uitspraak en hoe hier in de praktijk mee om te gaan? Neem dan gerust contact met ons op. Wij denken graag mee om tot rechtmatige en werkbare oplossingen te komen.

[1] subsidies als bedoeld in artikel 4:23, derde lid, van de wet: de spoedeisende subsidieverstrekking, de subsidieverstrekking op grond van een begrotingspost, de incidentele subsidieverstrekking en de Europese subsidies.

[2]  https://www.raadvanstate.nl/actueel/nieuws/juli/leer-schaarse-rechten-subsidies/ en

[3] https://www.pianoo.nl/nl/gemeente-moet-mededingingsruimte-bieden-bij-begrotingssubsidie-week-30